چكيده مقاله امامزاده‌نور

استاد: جناب آقاي شيوانسب

دانشجو: حديثه علاءالدين- رشته مرمت

 

گرگان:

شهرستان گرگان مركز استان گلستان است كه با يكهزارو ‪ ۶۱۵كيلومترمربع مساحت حدود ‪ ۳۷۰هزار نفر جمعيت دارد.

نام قديم گرگان، "استرآباد" يكي از شهرهاي معروف و تاريخي ايران است كه دانشمندان معروفي نيز در رشد يافته‌اند.

از مهمترين اماكن تفريحي و ديدني اين شهرستان مي‌توان به پارك‌هاي جنگلي النگدره، نهارخوران، قرق، آبشار و چشمه آب گرم زيارت، و نيز آثار تاريخي بافت قديم گرگان، كاخ آقامحمدخان قاجار، خانه‌هاي شيرنگي، باقري، مفيديان، كبير و تقوي، مدرسه عماديه، مسجد جامع گرگان، بقعه امام‌زاده‌هاي "نور، نه تن، عبدالله" و دهكده‌هاي گردشگري "زيارت" و "تورنگ تپه" و همچنين كاروانسراهاي "قزلق"، "ديمه‌لو" و "رباط سفيد" اشاره نمود.

 

 

 

امام زاده اسحاق ( نور):

اِسْحاق‌، اِمام‌ْزاده‌، آرامگاه‌ اسحاق‌ بن‌ موسى‌ بن‌ جعفر(ع‌) معروف‌ به‌ مشهد نور، از بناهاي‌ دورة سلجوقى‌ در شهرستان‌ گرگان‌. اين‌ بنا در مركز شهر گرگان‌، درگذر سرچشمه‌ از محلة سبزه‌ مشهد قرار دارد و منابع‌ جغرافيايى‌ و تاريخى‌ نيز تنها به‌ ذكر نام‌ آن‌ اكتفا كرده‌، اطلاعاتى‌ دربارة ويژگيهاي‌ معماري‌ بنا به‌ دست‌ نداده‌اند.

آراء محققان‌ دربارة اين‌ بنا تا حدودي‌ متناقض‌ است‌، چه‌ برخى‌ به‌ استناد كتيبة حك‌ شده‌ بر چارچوب‌ در قديمى‌ ساختمان‌، آن‌ را مربوط به‌ سدة 9ق‌  و برخى‌ بدون‌ ارائة ادلة كافى‌ آن‌ را متعلق‌ به‌ بناهاي‌ سدة 8ق‌، و شماري‌ با توجه‌ به‌ تزيينات‌ آجري‌ بنا، مربوط به‌ سدة 6ق‌ اما با توجه‌ به‌ تاريخ‌ 525ق‌ كه‌ بر صندوق‌ چوبى‌ مرقد امام‌ زاده‌ حك‌ شده‌ است‌ به‌ نظر مى‌رسد كه‌ بنا در اين‌ تاريخ‌ ساخته‌ شده‌ باشد.

 

 

 

 

تزيينات‌ بنا:

نماي‌ بيرونى‌:

بخش‌ پايينى‌ بنا تا حدود 2 متر بالاتر از كف‌ كنونى‌ حياط فاقد تزيينات‌، و تنها شامل‌ آجرچينى‌ ساده‌ است‌. بدنة بيرونى‌ بنا را نيز قاب‌ بنديهاي‌ آجري‌ همراه‌ با تزييناتى‌ از همين‌ جنس‌ در مركز و بخشهاي‌ بالايى‌ بدنه‌ مزين‌ ساخته‌ است‌. درون‌ قاب‌ بنديهاي‌ آجري‌ فرورفتگيهايى‌ به‌ عمق‌ يك‌ آجر وجود دارد و بزرگى‌ اين‌ قاب‌ بنديها سبب‌ شده‌ است‌ كه‌ نقوش‌ پيچيدة آجركاري‌ كه‌ غالباً در هيچ‌ يك‌ از بدنه‌ها تكراري‌ نيست‌، به‌ آسانى‌ در زمينة سادة آجري‌، جاي‌ گيرد. هر بدنه‌ به‌ طور كامل‌ داراي‌ طرح‌ تزيينى‌ آجري‌ است‌ كه‌ حاشية آن‌ نيز با زنجيره‌هايى‌ تزيينى‌ از جنس‌ سفال‌ بى‌ لعاب‌ و با اشكالى‌ چون‌ ستاره‌ها و لوزيها استادانه‌ كار شده‌ است‌ پيچيدگى‌ طرحهاي‌ آجركاري‌ بناي‌ امام‌ زاده‌ اسحاق‌ چنان‌ است‌ كه‌ به‌ نظر برخى‌ نوعى‌ خطاطى‌، و يا خط كوفى‌ در شكل‌ آجرهاي‌ مربع‌ شكل‌ در قاب‌ بنديهاي‌ هر يك‌ از بدنه‌ها به‌ چشم‌ مى‌خورد  كه از تكرار نام علي بوجود آمده، اما به‌ نظر مى‌رسد كه‌ اين‌ طرحها، طرحهاي‌ آجري‌ هندسى‌ است‌ كه‌ مى‌توان‌ مشابه‌آن‌ را بر روي‌ بخشى‌ از منارة مسجد جامع‌ استراباد، مشاهده‌ كرد در بالاي‌ قاب‌ بنديهاي‌ بزرگ‌ هر بدنه‌ - بجز ورودي‌ شمال‌ غربى‌ - و در امتداد همان‌ قاب‌ و ادامة تزيينات‌ آجري‌، با فاصلة 3 تا 4 رديف‌، رگچين‌ آجري‌ مشبك‌ كاري‌ تا زير قرنيز ديده‌ مى‌شود.

 

محراب‌:

در ضلع‌ جنوب‌ غربى‌ بنا محرابى‌ با گچ‌ بري‌ بسيار زيبا و پركار وجود دارد كه‌ به‌ صورت‌ گود و برجسته‌ و بدون‌ استفاده‌ از رنگ‌ در تزيينات‌، كار شده‌ است‌. احتمالاً بخشهاي‌ ديگر محراب‌ نيز داراي‌ تزيينات‌ گچ‌ بري‌ بوده‌، و اكنون‌ تنها لچكيهاي‌ طرفين‌ قوس‌ محراب‌ و تا اندازه‌اي‌ حاشية آن‌ باقى‌ مانده‌ است‌. در زاوية درونى‌ طاق‌ محراب‌ دو ستون‌ باريك‌ گچى‌ ديده‌ مى‌شود كه‌ تزيينات‌ گچ‌ كاري‌ درون‌ طاقچه‌، ميان‌ آن‌ قرار دارد. تزيينات‌ اين‌ بخش‌ شامل‌ چند قطعة مشبك‌ و چند پيچك‌ زنجيره‌اي‌ است‌. به‌ گفتة هيلن‌ براند اين‌ نوع‌ قاب‌ بنديها برگرفته‌ از گچ‌بريهاي‌ سامره‌ است‌ و نمونة تزيينات‌ آن‌ نيز در مسجد جامع‌ نايين‌ وجود دارد در هر يك‌ از لچكيهاي‌ محراب‌، شمسه‌اي‌ با حاشية گل‌دار وجود دارد كه‌ در مركز شمسه‌ كلمة «الله‌» به‌ خط نسخ‌ كنده‌ شده‌ است‌. فضاي‌ باقى‌ ماندة درون‌ هر لچكى‌ و طاق‌ محراب‌ با تزييناتى‌ چون‌ بته‌ جقه‌هاي‌ مشبك‌ و پيچك‌ پر شده‌ است‌. روي‌ هر يك‌ از نقوش‌ ياد شده‌ با سوراخهايى‌ متعدد اشكال‌ هندسى‌ بديعى‌ پديد آمده‌ كه‌ قابل‌ مقايسه‌ با گچ‌بريهاي‌ سامره‌ است‌ در حاشية گچ‌ بري‌ شدة قوس‌ جناغى‌ محراب‌، كتيبه‌اي‌ به‌ خط كوفى‌ مزين‌ وجود دارد كه‌ با قراين‌ موجود بخشى‌ از آن‌ تخريب‌ شده‌ است‌. كتيبه‌ از سمت‌ راست‌ محراب‌ از آية 16 سورة آل‌ عمران‌ آغاز، و ادامة آن‌ يعنى‌ بخشى‌ از آية 17 به‌ صورت‌ معكوس‌ در زير همان‌ كتيبه‌ كنده‌كاري‌ شده‌ است‌. الفباي‌ كوفى‌ كتيبه‌ داراي‌ تزيينات‌ پيچيده‌اي‌ است‌. همچنين‌ معكوس‌ نوشتن‌ بخشى‌ از آن‌ نيز سبب‌ درهم‌ تنيدگى‌ خطوط و دشواري‌ در قرائت‌ آن‌ شده‌ است‌.

 

درِ قديمى‌:

تزيينات‌ اين‌ در به‌ شيوة كنده‌كاري‌ و نقوش‌ گل‌ و برگ‌ و طرح‌ ترنجى‌ در وسط است‌. بر چهارچوبة اين‌ در كتيبه‌اي‌ كنده‌كاري‌ شده‌ كه‌ نخستين‌ بار توسط رابينو قرائت‌ شده‌ است‌ از قرائت‌ جديد چنين‌ برمى‌آيد كه‌ رابينو در خواندن‌ برخى‌ اسامى‌ و كلمات‌ به‌ خطا رفته‌ است‌ به‌ نوشتة كتيبة موجود، اين‌ در به‌ فرمان‌ امير بهادر فرزند اميرجلال‌الدين‌ بايزيد و توسط فردي‌ به‌ نام‌ حاجى‌ محمد در تاريخ‌ 857ق‌ ساخته‌ شده‌، و وقف‌ بناي‌ معروف‌ به‌ مشهدنور گرديده‌ است‌.

حفاظت‌ و نگهداري‌ بنا:

به‌سبب‌ نوسازي‌ و تغييراتى‌ كه‌ در دوره‌هاي‌ مختلف‌ بر روي‌ بنا انجام‌ گرفته‌، به‌ تزيينات‌ آجري‌ برخى‌ از نقاط بدنه‌ آسيب‌ رسيده‌ است‌ به‌ نظر مى‌رسد كه‌ بيشترين‌ مرمتهاي‌ بنا در دورة قاجار انجام‌ گرفته‌ باشد.

دور تا دور كتبه چوبي در امامزاده به خط نسخ نوشته شده:

قال محمد رسول ا... صلي ا... عليه و سلم الصدقه: ترد البلاد و تزيد في العمر صدق رسول‌ا... وقف هذاالاباب علي الروضه المنوره المعروفه بمشهدالنور الاميرالاعظم الامير شيرعلي بهادر بن الامير الكبير المعظم امير جلال‌الدين بايزديد الجليله الحسيني ادام‌ا... تعالي ظلال جلاله ابتغاء لمرضات ا... تعالي و طلباً لجزيل ثوابه و اكرامه و رحمه و شفاعه الرسوله و نبيه محمد و اهل بيته المعصومين تقبل‌ا... منه في  شهر رجب الموجب لسنه سبع و خمسين و ثمنمه الهجريه النبويه المصطفويه اللهم اغفر لكتابه و لعن سعي فيه عمل العبد حاجي محمد.

 

منبع:

از استارا تا استراباد – جلد پنجم- منوچهر ستوده