کوفی بنایی (حمیدرضا مشکانی)

 

 

                     بسم الله الرحمن الرحیم

 

موضوع تحقیق :

              کوفی بنائی

 

 

 

نام استاد : محمد علی شیوا نسب

 

محقق    : حمید رضا مشکانی

 

نام درس:آشنائی باخطوط وکتیبه های اسلامی

 

رشته   : باستان شناسی

 

    موسسه آموزش عالی گلستان  ‌‌(غيرانتفاعي)

                   

                               

                                         سال تحصیلی 86

 

 

 

 

 

مقدمه :

 

بی شک اسلام ، خاستگاه تمدن عرب و بزرگترین پایگاه در تمدن آنها است و خط نیز از ابزار تمدن وآثار آبادانی به شمار می رود ، بی تردید اسلام به بسیاری از شهرها که وارد شد و حتی هر کشوری را که در زمان خلفای راشدین از نظر زبان و آذاب و رسوم ، تحت سلطه اسلام قرار گرفت ، به آئین اسلام فرا خواند . امروزه به عرب بودن خود افتخار میکنند و بخشی از جهان را تحت تسلط خود دارند ، به این علت است که آنها ملتهای دیگر را به آیین اسلام فرا می خوانند و حامل قرآن کریم بودند و همچنین قرآن به زبان آنها نازل شد و این امر باعث شد تا آنان بیشتر به تعصبات عربی روی آورند و هر گاه آنها کشوری را فتح میکردند و به آبادانی آن می پرداختند ، بزرگترین چیزی که عربها پس از اسلام رعایت می کردند ، آداب و رسومشان بود که اسلام آنرا پذیرفته و تایید کرده بود و از آن میان ، نوشتن بود گرچه در کشور یمن معروف شد و خط آنها حمیری بود و خط مردم عراق جزم نام داشت ، لیکن به وسیله نخستین مسلمانان که آنرا فرا گرفتند ، انتشار یافت و آنان ، قرآن را با این خط نگاشتند و در آن روزگار همه مسلمانان از آنها پیروی می کردند سر انجام دست خط حمیری یمن از بین رفت و خط کوفی جای گزین آن شد. درفصل اول این تحقیق سعی شده است در مورد خط کوفی بنائی که یکی از منشعبات خط کوفی است و در مورد جایگاه ، حتی زمان و مکان خاستگاه آن در تمام ادوار اختلاف نظراست بحث شود ، در فصل دوم به معرفی کوفی بنائی در معماری ایران دوران اسلامی پرداخته شده است ، در اخر امید دارم که گامی نه چندان بلند اما مفید در معرفی کوفی بنائی و کاربرد آن در بناهای مذهبی و غیر مذهبی ایران دوره اسلامی بر داشته باشم و همچنین مراتب قدر دانی خود را ازجناب استاد شیوا نسب که همواره مشوق و یاری دهنده من بودند  ابراز

می دارم .  

                 

                                         حمید رضا مشکانی

 

 

 

 

 

 

فصل اول

        

 

   کوفی بنائی ( معقلی )

 

 

 

 

کوفی بنائی:

این نوع از خط کوفی را بنائی ، معقلی ، منحصر ، مربع ، مستطیلی و متداخل هم میتوان گفت ، نوع تزئین نشده کوفی است که حرکات مستطیلی شکل (گاهی مربع شکل )حروف آن ، انرا از انواع دیگر مستثنی میسازد ولی در انتخاب زوایای مستطیلها (یا مربعها) چنان دقتی بکار رفته است که بطور کلی ایجاد یک طرح کامل هندسی میکند این نوع کوفی در بسیاری از بنا ها م مساجد باستانی مخصوصا از زمان تیموریان وصفویان در اصفهان و مشهد خراسان و نقاط دیگر دیده میشود وامروز هم طرح این خط هنوز بین کاشیکاران متداول و معمول است ، و در تزئینات کاشیکاری بناها بکار میرود .

بدانجهت نام منحصر دارد که جمله و عبارتی به این خط در انحصار انواع و اقسام شکلهای هندسی در آمده و سوره یا آیه ای از قرآن یا عبارت حدیثی به طور منظم و زمینه های یک نواخت گنجانده شده است که آنرا به سه قسم آسان ، متوسط و مشکل مشاهده میکنیم .

آسان(ساده):آن است که در یک سطح هندسی عبارتی را با حرکات مستطیلی یا مربعی به طور آزاد و فواصل وسیع که زیاد و کم آنرا با خطوط اضافی و زائده ها پرکرده ، نوشته باشند .

 

 

 

          

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

متوسط: آن است که زمینه و خط بدون فاصله زیاد و بدون خطوط اضافه به موازات و تساوی تنظیم شده باشند .

 

 

 

 

 

 

 

 

عکس ۳و۴

 

 

 

 

 

 

مشکل : چنان است که علاوه بر نظم و ترتیب دقیق ، زمینه و حرکات هردوخط باشد و به اصطلاح سواد و بیاض آن خوانده شود و بر این گونه کوفی بنائی اطلاق (متداخل) نیز بی مناسبت نیست . نمونه این گونه خط از اوایل قرن هشتم در اصفهان موجود است .

در مقاله یکی از نویسندگان اشاره شده است که هنوز معلوم نیست رسم الخط کوفی مستطیلی از کجا سر چشمه گرفته است ،گویا از زمانی که این نوع خط برای تزئین باکاشی به کار رفته و زمان نفوذچینی پیدا شده باشد و رسم الخط چینی هم در ایجاد این نوع خط موثر بوده است .

عکس ۵و۶

 

خط معقلی کدام است؟

  تذکره ها و کتابهائی که نام معقلی در آنها آمده ، اکثرا قائلند که پیش از خط کوفی، خط معقلی و یا (معقلی و عبری) بوده است، بدین معنی که میگویند اعراب در محیط حجاز پیش از اسلام در تحریرات خود این دو خط را بکار میبرده اند .صاحب مصور الخط گوید : خطوط بنام شهر و سرزمینها شهرت یافت . نام خط معقلی را ضمن سایر اقلام منسوب به شهر هاذکر کرده،ولی هیچ توضیحی نداده است وما نیزشهر وناحیه ای را به این نام نیافتیم تا رفع ابهام شود ، پس در این صورت خط معقلی چیست ؟

میدانیم که دو خط که یکی دارای زوایا و سطح بوده (مبسوط) و دیگری مستدیر، پیش از اسلام وجود داشته است ،و از تعریفی که برای خط بنائی کردیم می نوان به حدس آنرا به انواع مبسوط تطبیق داد ، تا اقوال تذکره ها با قول محققین تلفیق یابد .

ولی از طرف دیگر با نشانه هائی که بعضی رساله ها و تذکره ها از خط معقلی داده اند محال مینماید که چنین خطی به این کمال پیش از خط کوفی وجود داشته باشد ، و حال آنکه خط بنائی مسلم است که درآخرین مرحله تنویع خط کوفی پیدا شده است. بنا بر این اشکالات ، در باره کلمه معقلی چند احتمال می دهیم :

1-  کلمه معقلی تصحیفی از کلمه عملیقی باشد چنانکه در بعضی نسخه های نفایس الفنون بجای معقلی عملیقی دیده شده است . بدین صورت : (... و از جمیع خطوطی که مشهورند همچون عربی و یونانی و اویغری و هندی و خطائی خط عرب لطیفتر و شیرین تر است چه تزئین و تبیین آن معین و تنقیح و تحسین آن مبرهن است و ذر ایام ما تقدم خط مشهور میان عرب خط معقلی ( عملیقی ) بود و بعد از آن خط کوفی بیرون آمد ...) متن نفایس الفنون آملی ( زمان سلطان محمد الجایتو) چاپ اسلامیه تهران 1377.

اگر شواهدی بدست آید که خط مسند حمیری را خط عملیقی هم میگفته اند دیگر        شبهه ای باقی نمی ماند ، زیرا طوایف جنوب عربستان و ملوک معین و سبا و حمیر از بقایای عمالقه بوده اند ، وجود و شیوع خط آنان پیش از کوفی و تاثراتی که در کوفی داشته است محزر و مسلم می باشد و از نظر صورت و شکل ظاهر خط کوفی بنائی بی شباهت با خط مسند نیست . لکن باز این اشکال باقی است که تطبیق کامل بین مشبه و مشبه به وجود ندارد ، بلکه فاصله زیادی مشهود است .

2-           بگوئیم پس از آنکه خط کوفی در بناها بکار رفت و از آنصورت مشخصی بنام بنائی پدید آمد نام معقلی نیز به آن داده شد،زیرا معقل درلغت به معنی حصن و پناهگاه و کوه بلند آمده است ((المنجد و مجمع البهرین )) و این معنی با این نوع خط بنائی مطابقت دارد ، چه کلمات و حروف قلعگیان گوئی در قلعه و پناهگاهی گرد آمده و محصور شده ، یکدیگر را در بر گرفته اندبطوری که دست یافتن به آن مشکل و تفرقه و تغییر بین آنها مشکلتر می نماید و این نظریه اساسی تر و رو براه تر است که خط بنائی را پس از اینکه به کمال مطلوب خود رسیده معقلی نامیده باشند .          

ولی در این احتمال هم اشکال اینکه گفته اند پیش از خط کوفی خط معقلی وجود داشته است ، پیش می آید .

پس جواب چیست؟

رفع اختلاف و دفع اشکال بدینگونه میشود که :

بگوئیم خط معقلی دو صورت قدیم و جدید داشته و دارد،قدیم آن همان خط زاویه دارمسطح و مبسوط است،که پیشینه خط کوفی بوده است و جدید آن همان خط بنائی مشهور است که در بنا ها تا به امروز بکار می رود واز خط کوفی متولدگردیده است .

 

اما تذکره ها و کتابهائی که نام معقلی در آنها مذکور است عبارتند از :

 

1-کتاب نفایس الفنون فی عرایس العیون ( مدون اواخر قرن هفتم ) چنانکه گفته شد.

 

2-رساله خط عبدالله صیرفی معاصر الجایتو خدابنده (اوایل قرن هشتم ) که رساله ای خطی درکتابخانه قدس رضوی مشهد،درآن رساله،درتعریف خط محقق گوید : ( پس مشابهت با خط کوفی ومعقلی بیشتر دارد از جهت سطحیت ...)

3- سلطانعلی مشهدی(متوفی 926 هق)در ضمن اشعارکتاب صراط السطورآورده است :

        پیشتر از زمان شاه ٌرسل                                  خلق را راهنمای نشاۀ قل

        سر خطی که نامه فرسودی                              خط عبری و معقلی بودی

 

4-در مداد الخطوط میر علی هروی (متوفی 951هق)چنین آمده است:((ودرقدیم خط معقلی معمول بوده و مجموع آن سطح است و اصلا دور ندارد و بهترین خط معقلی آنست که سوادوبیاض آنرا توان خواندومعقلی برای آن گویند که محل تعقل است )) .

این تعریف که میر علی هروی کرده کاملا با خطوط بنائی جدید که زائیدۀ از کوفی است مطابقت می کند . در اینکه خط بنائی معروف امروز نام معقلی داشته ،جای تردید باقی نمی ماند لکن وجه تسمیه ای که میر علی گفته هر چند که مناسبت دارد محل تامل است ، زیرا معقل بفتح میم وکسر قاف بمعنی ملجا وحصن و کوه بلند است و در شعر سلطانعلی هم به همین ظبط موزون گشته است .

 

5- مداد الخطوط (995هق) از درویش محمد بن دوست محمد بخارائی ، که عین عبارت سلطانعلی و میر علی را آوردهاست ( بغیر وجه تسمیه )

 

6- تذکره خوشنویسان غلام محمد هفت قلمی دهلوی ( 1239هق) که وی میگوید ((... مشابهت محقق به خط عربی و کوفی و معقلی بیشتر است از جهت سطح ...))

7- در نامه دانشوران ضمن شرح حال ابن مقله و وضع خط نسخ آمده است((پس بفرمود تا کلام الله مجید را بدان خط نویسند و خط محقق و ریحان و کوفی معقلی را در سر سوره ها مکتوب دارند )) .

 

8-کتاب خط و خطاطان که اشارهای به خط معقلی کرده است .

 

9- مصور الخط العربی تالیف مهندس ناجی زین الدین به سال 1388 هجری قمری که از اسد الغابه ابن اثیر و صبح الاعشی در شمارش انواع کوفی نقل کرده است .

 

10- گنجینه خطوط در افغانستان ( حوت1345 ) خط محمد علی هروی که خط بنائی را بنام معقلی نمونه داده و در تعریف آن از استاد قدیم خود میر علی هروی متا بعت نموده و با تلفظ مًعقلی ( با تشدید قاف ) نام نهاده است و البته همان معقلی بی تشدید صحیح است .

 

 

 

 

 

 

 

فصل دوم

 

 

 

عکس ۷

 

 

 کوفی بنائی درمعماری ایران دوره اسلامی

 

دشت گرگان : گنبد قابوس

یکی دیگر از شاهکارهای معماری صدر اسلام ، آرامگاه قابوس در دشت گرگان است . آرامگاه قابوس یکی ازقدیمی ترین برجهای آرامگاهی است که طبق کتیبه آن در397 هجری بنا شده است . ساختمان مقبره روی تپه ای به ارتفاع حدود هفده متر و با آجر های سخت و مقاوم ساخته شده است . درون گنبد که اکنون به رنگ سبز مایل به آبی در آمده ، از آجر های فشرده پوشیده شده است .

روی بدنه استوانه ای خارجی،ده پر نیرومند با زاویه قائمه ازقاعده تا بام بنا پیش آمده است . آرامگاه از سطح تپه 55 متر ارتفاع دارد و بنا دارای گنبدی مخروطی (رک) است که ارتفاع آنها به 18 متر میرسد در بخش ورودی داخلی گنبد در درون طاق هلالی ، گلویی مقرنسی قرار دارد که به نظز میرسد نخستین کاربرد و توسعه این نوع تزئینات معماری بوده است . گفته اند این مقرنس ساده ودر عین حال زیبا از اولین نمونه های مقرنس سازی در معماری اسلامی است . آرامگاه قابوس در زمان حیات او بنا گردید و دو ردیف کتیبه کوفی ، روی بدنه وقاعده گنبد ، حکایت از آن دارد که این بنا در سال 397 هجری ساخته شده است . در متن کتیبه چنین آمده است :

{بسم الله الرحمن الرحیم،هذا القصر العالی،لامیر شمس المعالی،الامیر ابن الامیر، قابوس بن وشمگیر _امر ببنائه فی حیاته سنهسبع و تسعین و ثلثمائه قمریه و سنه خمس و سبعین و ثلثمائه شمسیه . }   

لازم به یاد آوریست که شهر معروف گرگان یا به قول مورخان عرب جرجان در نزدیکیمقبره قابوس وشمگیر قرار دارد .        

 

 

 

 

برسیان : مسجد جامع

مسجد برسیان که پارسیان هم نامیده شده در 42 کیلو متری شرق اصفهان قرار دارد و از بناهای مهم ناحیه اصفهان است که در زمان ملکشاه سلجوقی احداث شده و در دوره های بعد(دوره تیموری و صفوی)مرمت و بازسازی شده است . معماری مسجد برسیان قابل مقایسه با گنبد تاج الملک اصفهان ومسجد قزوین است که هردو به دوره سلجوقی تعلق دارند . طبق کتیبه گچبری شده مسجد ، محراب بسیار زیبای آن در 498 هجری      

و منارۀ آجری آن در 491 هجری بنا شده است .

این محراب با آجر کاری و گچبری تزئین شده و دارای کتیبه کوفی برجسته ای است با این عبارت :

[بسم الله الرحمن الرحیم . انما یعمر مساجدالله من امن بالله و الیوم الاخر و اقام الصلاه و آتی الزکوه و لم یخش الا  الله  فعسی اولئک ان یکونوا  من  المهتدین . فی شهر مبارک رمضان سنه ثمان و تسعین و اربمائه .]

کتیبه داخلی مسجد که زیر گنبد است به خط کوفی ساده آجری و شامل سوره فتح است . مناره مسجد برسیان 35 متر ارتفاع دارد و تزئینات آجرکاری آن انجام شده است . کلاهک مناره نیز با آجر کاری تزئین شده و کتیبه کوفی آجری که نشان دهنده سال احداث مناره است شامل آیه 77 از سوره حج می باشد :

[و ارکعوا و اسجدوا و اعبدوا ربکم و افعلو الخیر لعلکم تفلحون. سنه احدی و تسعین و اربعمائه.]

این مسجد در زمان صفویه تعمیر و بخشهائی به آن ا فزوده شده است که از آن میان تزئینات کاشیکاری معرق دیوارها را می توان نام برد .         

اصفهان : مسجد اشترجان

در نزدیکی اصفهان در روستائی بنام اشترجان مسجد بسیار زیبائی همنام روستا وجود دارد که در زمان ایلخانیان بنا شده است . روستای اشتر جان در 36 کیلو متری جنوب غربی اصفهان دارای مجموعه بناهای مذهبی متعددی است که هر یک از نظر تاریخی اهمیت بسزائی دارد از آن جمله ویرانه های  امامزاده ربیعه خاتون متعلق به 708 هجری است که محراب آن به موزه ایران باستان منتقل شده است . مسجد اشتر جان که با نقشه دو ایوانی در سال 705 هجری ساخته شده است و دارای سر در های ورودی ، مناره ، میانسرا ، شبستان گنبد دار از نوع گنبد های دو پوش پیوسته است .

سر در ورودی مسجد با وی   ژگی خاص دوره ایلخانی یعنی بلند و کشیده و با عرض نسبتا کم مانند مجموعه نطنز و ورامین بنا شده و دارای تزئینات مقرنس کاری ، کاشیکاری و آجرکاری است . گرچه در سالهای اخیر قسمت فوقانی مناره های مسجد از بین رفته ولی هنگام آبادانی دارای تزئینات زیبای آجرکاری و کاشیکاری و همچنین کتیبه هائی به خط کوفی بنائی بوده است . بر کتیبه اصلی سر در مسجد به خط ثلث لاجوردی بر زمینه فیروزه ای رنگ ، متنی با این عبارت نگاشته شده است :

((امر ببناء هذا المسجد المبارک الصاحب الاعظم ملک الوزراء فی العالم فخر الدنیا و الدین محمد بن محمد بن علی اشترجانی )).

مسجد دارای دو در ورودی است ، یکی در طرف شمال و دیگری در طرف مشرق بنا . کتیبه سر در شرقی مسجد به خط ثلث روی گچ و شامل آیه 18 سورۀ (جن) است . محراب مسجد یکی از زیباترین بخشهای بنا است ، اطراف آن با کتیبه های گچبری شده متعدد به خط کوفی تزئین شده و قسمتی از آیه الکرسی ، آیاتی از سوره دهر ، توبه ، آل عمران و فاتحه روی آن نوشته شده است . این مسجد در عهد تیموری و صفوی مرمت شده و هم آکنون نیز در دست احیاء و باز سازی است .

 

اصفهان: مسجد جامع

این مسجد جامع با نقشه چهار ایوانی بنا شده و دارای ورودیهای متعدد است و تاریخ سر در قدیمی آن 515 هجری است . در تمامی قسمتهای این مسجد تزئیناتی با آجر گچ و کاشی به چشم می خورد که هر یک از آنها در نوع خود بی نظیر است . همچنین در این بنای ریبا حدود سی کتیبه تاریخی خصوصا کوفی معقلی وجود دارد که همه آنها مورد بررسی کامل قرار نگرفته اند . از معماران و استاد کارانی که نام آنها در مسجد جامع اصفهان آمده است میتوان از ابراهیم بن استاد اسماعیل بنای اصفهانی ، عزیزالتقی الحافظ ، شمس بن تاج ، فخری بن عبدالوهاب شیرازی و ابوالحسن کارون نام برد .   

 

عکس ۹و۱۰

 

 

اصفهان : مسجد حکیم

مسجد حکیم در سال 1067 هجری در دوران شاه عباس دوم صفوی در محله قدیمی شهر اصفهان معروف به باب الدشت ـ که در آن بقایای مسجدی از اوایل اسلام به نام رنگرزان وجود داشت ـ بنا شده است . بانی مسجد معروف به تقرب خان از پزشکان عهد شاه عباس دوم و شاه صفی بوده است که مورد بی مهری دربار صفوی واقع شد و به هندوستان گریخت . محمد داود ملقب به تقرب خان در کشور هند موقعیت ممتازی یافت و اموال بسیار گرد آورد و بخشی از اموال خود را به اصفهان فرستاد و مسجد مورد بحث که بعد ها بنام حکیم معروف شد ، به وسیله بستگان او ساخته شد . مسجد با نقشه متداول چهار ایوانی بنا شده و مانند بناهای مذهبی دوره صفوی از تزئینات زیبائی برخوردار است .

در مسجد حکیم کتیبه های متعددی به خط محمد رضا امامی شامل سوره های جمعه ، اسری ، بقره ، مائده ريا، دهر ، اخلاص ، تکویر و ... به شیوه ثلث ، نستعلیق و خط کوفی معقلی در بخشهای مختلف مسجد چون داخل گنبد ، ایوانها وجود دارد .      

 

 

عکس ۱۱

اصفهان : مدرسه امامی

ازدیگر بناهای زیبای شهر اصفهان ، مدرسه امامی است که طبق کتیبه کوفی سر در بنا در 725 هجری ایجاد شده است . مدرسه امامی مانند مدارس دیگر با نقشه چهار ایوانی بنا شده و در آن حجره هائی در دو طبقه برای استفاده طلاب علوم دینی ساخته شده است . این مدرسه دارای تزئینات کاشیکاری زیبا است و قسمتهائی از ایوان و طاقنما های آن با کاشیهای معرق و هفت رنگ پوشانده شده است. همچنین تزئین ایوانهای چهار گانه با کتیبه هائی با خط معقلی (بنائی) باعث زیبائی مدرسه شده است . تعدادی از کتیبه ها داخل مربع و با خط سفید بر زمینه لاجوردی نوشته شده شامل سوره هائی از قرآن ( سوره اخلاص ) ، اسامی خلفای راشدین ، اصحاب پیامبر ، گفتار و احادیثی از بزرگان دین است مانند الدنیا داحه و ترکها راحه ؛ الدنیا ساعه و جعلها طاعه؛لا اله الا الله ـ الله ربی؛وهمچنین کلمات الله،محمد و علی بارها تکرار شده است.این مدرسه ، مدرسه بابا قاسم هم خوانده می شد . بابا قاسم یکی از صوفیان و دراویش معروف اصفهان بود و این مدرسه را یکی از مریدانش در 725 هجری برای وی ساخت و بابا قاسم در آن به تدریس پرداخت .

اصفهان : مدرسه کاسه گران

مدرسه کاسه گران که در محدوده بازار اصفهان واقع شده ، در سال 1105 هجری هنگام سلطنت شاه سلیمان صفوی بنا گردیده است . این مدرسه که با نقشه چهار ایوانی بنا شده مانند سایر مدارس شهر اصفهان مستطیل شکل و دارای حجره هائی دراطراف صحن برای استفاده طلاب است .مدرسه کاسه گران از نظر تزئین و آرایش بخشهای مختلف آن به وسیله آجر،گچ،کاشی از زیبائی خاصی برخوردار است. سردر ورودی ، ایوانها ، طاقهاو حیاط باکتیبه هائی به خطوط معقلی نستعلیق و ثلث آرایش شده است.کتیبه ها شامل آیاتی ازسوره های فاتحه،کافرون،اخلاص و الناس است که با رنگ سیاه برروی زمینه سفید نوشته شده اند

 

عکس ۱۲عکس ۱۳

یزد : مسجد جامع

مسجد جامع یزد در قرن ششم هجری بنا شد و امروز از آن اثری بر جای نیست ولی بجای آن در قرن هشتم هجری مسجد جامع یزد ساخته شد . محراب مسجد با ذکاشیهای معرق به سال 777 هجری همزمان با شبستان تابستانی ساخته شده است .طاق محراب مقرنس و بدنه داخلی آن با هشت قاب مستطیل و مربع شکل از کاشی معرق بر زمینه سفال بی لعاب متشکل از یک طرح هندسی تزئین کرده اند کتیبه ها و متنهای تاریخی تعمیرات جزئی و تعویز پوششهای تزئینی را نشان می دهند . در میان  کتیبه های این مسجد جامع کتیبه هائی به خط کوفی بنائی به چشم می خورد که نظر هر بیننده ای را به خود جلب میکنند.    

عکس ۱۴عکس ۱۵

 

خرگرد : مدرسه غیاثیه

مدرسه غیاثیه خرگرد یکی از مهمتری و زیبا ترین بناهای ناحیه شرق ایران است که در خراسان واقع شده است . این بنا در سال 848 هجری به دستور غیاثالدین پیر احمد خوافی وزیر سلطان شاهرخ تیموری و هنرمندترین معماران آن زمان یعنی استاد قوام الدین و غیاث الدین شیرازی بنا شده است . شکل بنای مدرسه مانند سایر بناهای مذهبی به شکل چهار ایوانی است و هر ایوان آن چهار و نیم متر عرض و یازده متر ارتفاع دارد . مدرسه غیاثیه از نظر کاشیکاری معرق بی نظیر است . ورودی بنا ، ایوانها و طاقنما های میانسرا باکاشی و آجر به خط کوفی معقلی و خطوط دیگر تزئین شده است . سر در ورودی تلفیقی از کاشی و آجر است که همواره با نقوش هندسی و اسماء مقدسه مانند (( الله ، احد، محمد و علی )) تزئین شده است .  

 

عکس ۱۶

عکس ۱۷

اردبیل : بقعۀ شیخ صفی الدین اردبیلی

این بقعه ، شامل مجموعه ای از مقابر شاهزادگان و امرای دورۀ صفوی است که در شهر اردبیل احداث شده است . مجموعه کنونی شامل چند ساختمان مختلف به نامهای بقعه شیخ صفی الدین ، مقبره شاه اسماعیل ، چینی خانه ، مسجد ، جنت سرا ، خانقاه ، چله خانه ، شهید گاه ، و چراغ خانه است . ساخت مجموعه فوق ، به صورت کنونی در زمان شاه طهماسب صفوی آغاز و سپس در دورۀ شاه بعدی صفوی تکمیل شد . در دورۀ شاه عباس اول مجموعه بسیار نفیسی از ظروف چینی (ساخت چین) و کتابخانه ای گرانبها و بنای چینی  خانه به آن اضافه شد . مقبره شیخ صفی از داخل به صورت هشت ضلعی بنا شده و گنبد معروف به (( الله ، الله )) بر بالای آن جای گرفته است . ارتفاع این گنبذ از سطح زمین هفده متر است که دارای کاشیکاری زیبا و کتیبه کوفی شامل آیاتی از قرآن است . در زیر گنبد ، صندوق منبت مرقد با کتیبه ای با خط رقاع قرار گرفته و کف مقبره با سنگهای الوان مفروش و دیوار های مقبره با کاشیکاری تزئین شده است .سر در مقبره در محوطه ای معروف به عالی قاپو واقع شده و دارای کاشیکاریو کتیبۀ کوفی معقلی است ، قسمت بالای سردراز بین رفته ، ولی کتیبۀ آنکه درحدود دوازده متر طول و یک متر عرض دارد باقی مانده است . در کتیبه نام شاه عباس دوم و تاریخ 1057 هجری آمده است . بقعۀ شیخ صفی الدین که در واقع آرامگاه شهریاران صفوی است ، از نظر کاشیکاری و تزئینات از زیباترین ابنیۀ تاریخی دورۀ صفوی محسوب می شود .                         

عکس ۱۸

مشهد : مجموعه سنگ بست

مجموعه باستانی و تاریخی سنگ بست ، در 30 کیلو متری شهر مشهد قرار دارد . در صدر اسلام ، این مجموعه از اعتبار و آبادانی بسیاری برخوردار بود ، ولی با توسعه و گسترش شهر مشهد این منطقه به فراموشی سپرده شد . گرچه هنوز بررسی و کاوشهای باستان شناسی در این محل باستانی انجام نشده ، ولی بقایای بازمانده از روزگاران گذشته ، بویژه بناهای قرن سوم و چهارم هجری ، حکایت از اهمیت و آبادانی این محل در آن زمان دارد . در عهد غزنویان شخصی به نام ارسلان جاذب ، وزیر سلطان محمود بر ناحیه خراسان ، طوس و سنگ بست ، حکمرانی داشته است . در 389 هجری در مجموعه سنگ بست آرامگاهی برای ارسلان جاذب بنا شد . این آرامگاه به شکل چهار ضلعی با گنبدی بر فراز آن ساخته شده است که مانند بناهای اوایل اسلام ، قابل مقایسه با بناهای عهد ساسانی است . گنبد این آرامگاه ، طرز احداث سه کنج ( فیلپوش ) را بخوبی نشان می دهد . شیوه ایجاد این گنبد ، در گنبدهای متعدد بعدی مانند مسجد جامع اصفهان ، دوازده امام یزد و ارسلان جاذب به کمال رسید . داخل مقبره ارسلان دارای تزئینات بسیار زیبائی از آجر کاری و گچبری است . زیر گنبد داخلی ، کتیبۀ آجری به خط کوفی به چشم می خورد که با نقاشی گل و گیاه و رنگهای روشن تزئین شده است . این کتیبه که آیه 101 سوره یوسف به خط کوفی بنائی بر آن حک شده ، تمام زیر گنبد را در بر می گیرد . از دیگر آثار باقی مانده از مجموعه سنگ بست مناره ای است آجری با کتیبه ای به خط کوفی بنائی کهبا آجر کاری تزئین شده است . شکل مناره استوانه ای است و 101 پله دارد .   

 همانطور که گفته شد تا زمانی که کاوشها و بررسیهای دقیق در محوطه سنگ بست انجام نشود ، نمی توان از دیگر بناهای وابسته به این مجموعه اطلاعاتی حاصل کرد . امید است روزی این محوطه باستانی متعلق به قرون اولیه اسلام ، مورد کاوش قرار

گیرد و بناهای مذهبی و غیر مذهبی آن شناسائی و معرفی شود .

 

                    

 

                             منابع و ماخذ

 

1 - فضائلی ،اطلس خط

 

2- تاریخ خط عربی یا خط کوفی

 

 3- ویژهگیهای معماری ایران در دوره اسلامی

 

  4- هنر ومعماری اسلامی 2

 

  5- معماری ایران وآسیای میانه درزمان ایلخانیان وجانشینان

 

  6- خط و خطاطان

 

  7- مقاله ابنیه تاریخی استان گلستان (سازمان میراث فرهنگی و گردشگری)

 

  8- گنجینه خطوط

 

 9- درک عمومی هنر 2